Budowanie zdań.

Szyk zdania uzależniony jest od funkcji elementów językowych, więc trochę powtórki wiedzy ze szkoły podstawowej nie zaszkodzi. Analiza językowa w duńskim jest podobna do analizy w angielskim, które to mają w sobie osobliwości odróżniające je od analizy w polskim.

Orzeczenie (ORZ).

Orzeczenie jest podstawowym elementem zdania. To ono decyduje o jego strukturze. Wszystkie czasowniki wymagają przynajmniej jednego dodatkowego elementu, czyli podmiotu, ale większość wymaga dwóch elementów (podmiot i dopełnienie/ podmiot i okolicznik/ podmiot i orzecznik), a jeszcze inne wymagają trzech elementów (podmiot, dopełnienie dalsze i dopełnienie bliższe/ podmiot, dopełnienie i okolicznik/ podmiot, dopełnienie i orzecznik).

Jeg sover

Śpię

Han elsker hende

On ją kocha

Jeg gav min mor en fødselsdagsgave

(ja) Dałem matce prezent urodzinowy

 

 

Orzeczenie może składać się z kilku czasowników.

Jeg har løbet hele vejen

Biegłem całą drogę

Han burde have solgt huset tidligere

Powinien był sprzedać dom wcześniej

Orzeczenie opisuje czynność, stan albo zmianę.

 

Podmiot (PO).

Podmiot jest aktywną częścią zdania. Ten, który coś robi. Podmiot można znaleźć zadając pytanie: kto/ co + orzeczenie.

Han burde have solgt huset tidligere

Powinien był sprzedać dom wcześniej.

Peter har været til fodbold.

Piotr był na piłce nożnej.

W polskim podmiot występuje w mianowniku.

Zazwyczaj podmiot jest rzeczownikiem albo zaimkiem, ale może też być przymiotnikiem, czasownikiem w bezokoliczniku albo całym zdaniem.

De arbejdsløse får understøttelse.

Bezrobotni dostają zasiłek.

At rejse er at leve.

podróżować - to żyć

 

Bestræbelserne for at nedbringe underskuddet på statsfinanserne møder politisk velvilje blandt EU-partnerne.

Starania zredukowania deficytu budżetowego spotykają się z przychylnym przyjęciem wśród partnerów UE.

W zdaniu może być więcej niż jeden podmiot :

Hr. Jensen og Fru Larsen møder hinanden på gaden.

Pan Hansen i Pani Larsen spotkają się na ulicy.

 

Dopełnienie bliższe (DB).

Dopełnienie bliższe jest pasywną częścią aktywnego zdania.

Han elsker hende.

On kocha .

Manden slår konen.

Mąż bije żonę.

De spiser frikadeller.

(oni) Jedzą frikadeller.

Dopełnienie bliższe znajdziesz zadając pytanie:

kogo/ co + orzeczenie + podmiot.

Han elsker hende > kogo on kocha = hende.

W polskim dopełnienie bliższe w zdaniach twierdzących zazwyczaj występuje w bierniku a w zdaniach przeczących w dopełniaczu .

Peter læser en bog.

Piotr czyta książkę.

Peter læser ikke en bog.

Piotr nie czyta książki.

Dopełnienie dalsze (DD).

Niektóre czasowniki mają dwa dopełnienia, czyli dopełnienie bliższe i dalsze. Dopełnienie dalsze to osoba odnosząca korzyść albo odbiorca czynności.

Jeg gav min mor en fødselsdagsgave.

Dałem matce prezent urodzinowy.

De tilkendte Walesa Nobels Fredspris.

Przyznali Wałęsie pokojową nagrodę Nobla.

W duńskim dopełnienie dalsze zdania aktywnego może stać się podmiotem zdania biernego:

Firmaet garanterede arbejderne lønforhøjelse. >

Firma gwarantowała pracownikom podwyżkę.

Arbejderne blev garanteret lønforhøjelse

 

Dopełnienie dalsze znajdziesz zadając pytania:

komu/ czemu + orzeczenie + podmiot + dopełnienie bliższe:

komu/ czemu dałem prezent urodzinowy > min mor

komu/ czemu przyznali nagrodę Nobla > Wałęsie

Przetłumaczone na polski, duńskie dopełnienie dalsze zazwyczaj występuje w celowniku. Bywają jednak wyjątki od reguły, gdy występuje w dopełniaczu albo w bierniku:

Peter lærte sin datter at tænke logisk.

Piotr nauczył córkę myśleć logicznie.

Dopełnienie dalsze można zazwyczaj przeobrazić w okolicznik:

Jeg gav min mor en fødselsdagsgave >

Jeg gav en fødselsdagsgave til min mor.

Firmaet garanterede arbejderne lønforhøjelse >

Firmaet garanterede lønforhøjelse til arbejderne.

 

Dopełnienie podmiotu (DPO)

(Angielski: subject complement. Duński:omsagnsled til grundled albo subjektsprædikat)

Forma ta nie występuje w polskim rozbiorze gramatycznym zdania, ale jest identyczna z formą narzędnika występującego po tak zwanych czasownikach łącznikowych (np.: być, zostać, nazwać się).

Dopełnienie podmiotu jest tożsame z podmiotem. Zamiast czasownika można używać znaku równości (=). Jeżeli dopełnienie podmiotu jest przymiotnikiem musi się zgodzić z podmiotem ze względu na rodzaj i liczbę, a jeżeli jest zaimkiem, musi występować w bierniku.

Han er journalist.

(on) Jest dziennikarzem.

Han = journalist

 

Hendes kjole er rød.

Jej sukienka jest czerwona.

Kjole = rød

 

Taget er rødt

Dach jest czerwony

Tag = rødt

 

Tagene er røde

Dachy są czerwone.

Tagene = røde

 

Najważniejsze czasowniki łącznikowe to: være (być), blive (zostać), hedde (nazywać się), kaldes (zwać), anses for (uważać za), virke (wydawać się).

Jeg bliver tosset.

Zwariuję.

Han hedder Kjeld Madsen.

Nazywa się Kjeld Madsen.

Polen kaldes Centraleuropas tiger.

Polskę zwano tygrysem Europy środkowej

Han anses for en stor mand.

Uważany jest za wielkiego człowieka.

Hun virkede meget træt.

Wydawała się bardzo zmęczona.

Dopełnienie dopełnienia bliższego (DDB)

(Angielski: object complement. Duński: omsagnsled til genstandsled albo objektsprædikat)

Dopełnienie dopełnienia bliższego (DDB) też nie występuje w polskim rozbiorze gramatycznym zdania. W przeciwieństwie do dopełnienia podmiotu DDB jest tożsame z dopełnieniem bliższym.

DDB występuje głównie po takich czasownikach jak: vælge (wybrać), kalde (nazwać), udnævne (mianować).

Han malede væggene røde.

Malował ściany na czerwono.

Væggene = røde

 

Lad os male byen rød!

Chodźmy zaszaleć!

Byen = rød

 

Hun kaldte chefen en idiot

Nazwała szefa idiotą.

Chefen = en idiot

 

Han gjorde mig vred

Rozzłościł mnie.

Mig = vred

 

Okolicznik (OKO)

Zazwyczaj okolicznik odpowiada na pytanie: jak/ gdzie/ kiedy/ w jaki sposób?

Okolicznik może także podawać dodatkową informację/ komentarz do całego zdania.

Vi går nu

idziemy teraz

De besøger os i morgen

Jutro nas odwiedzą

Okolicznik najczęściej jest dobrowolnym dodatkiem do zdania, ale zdarza się, że czasownik wymaga okolicznika jako elementu obligatoryjnego.

Hun dansede livligt.

Tańczyła z życiem.

Han bor i Warszawa.

Mieszka w Warszawie.

Jest to element obligatoryjny, ponieważ zdanie nie ma sensu bez okolicznika. Dodatkowo można dobrowolnie dodawać inne okoliczniki:

Hun dansede særdeles livligt hele aftenen.

Tańczyła bardzo żywo przez cały wieczór

Han bor ikke i Warszawa.

Nie mieszka w Warszawie.

Okolicznik może być:

Przysłówkiem

Hun dansede livligt

 

Wyrażeniem przyimkowym

Han bor i Warszawa

 

Wyrażeniem spójnikowym

Han arbejder som en hest

Pracuje jak koń

Zdaniem podrzędnym

Jeg kommer, når jeg er færdig

Pójdę, kiedy skończę

Podstawowy szyk zdania

Każdy język ma reguły, które umożliwiają rozpoznanie poszczególnych elementów zdania. W polskim i np. niemieckim stosuje się przypadki, a w duńskim i angielskim stosuje się szyk zdania. Oznacza to, że w duńskim:

1. Każdy czasownik wymaga określonych elementw (podmiot, dopełnienie, okolicznik itd.)

2. Szyk tych elementów jest obligatoryjny, w przeciwieństwie do polskiego, gdzie szyk zdania jest swobodny (chociaż nie dowolny).

3. Normalny szyk zdania to: podmiot + orzeczenie.

Szyk inwersji to: orzeczenie + podmiot

W duńskim stosujemy inwersję o wiele częściej niż w angielskim.

4. Pozostałe elementy zdania też mają określone miejsce w zdaniu. W określonych warunkach szyk zdania może odbiegać od normalnego szyku zdania.

 Skróty:

Orzeczenie:

ORZ

Podmiot:

PO

Dopełnienie bliższe:

DB

Dopełnienie dalsze:

DD

Dopełnienie podmiotu:

DPO

Okolicznik:

OKO

Dopełnienie dopełnienia bliższego:

DDB

 

 

Podstawowy szyk zdania:

1. Dla czasowników, które występują tylko z podmiotem: PO + ORZ

Jens

sover

Jens śpi

PO

ORZ

 

2. Dla czasowników, które występują z podmiotem i dopełnieniem bliższym:

PO + ORZ + DB

Fru Jensen

laver

kaffe

Pani Jensen robi kawę

PO

ORZ

DB

3. Dla czasowników, które występują z podmiotem i okolicznikiem:

PO + ORZ + OKO

Jens

har været

i Polen

Jens był w Polsce

PO

ORZ

OKO

 

4. Dla czasowników, które występują z podmiotem, dopełnieniem bliższym i dopełnieniem dalszym: PO + ORZ + DD + DB

Jens

giver

sin kæreste

en buket blomster

Jens daje bukiet kwiatów narzeczonej

PO

ORZ

DD

DB

 

Tego typu zdania prawie zawsze można przekształcić na PO+ORZ+OKO (typ 3)

Jens

giver

en buket blomster

til sin kæreste

 

PO

ORZ

DB

OKO

 

5. Dla czasowników, które występują z podmiotem i dopełnieniem podmiotu:

PO + ORZ + DPO

Hr. Hansen

er

journalist

Pan Hansen jest dziennikarzem

PO

ORZ

DPO

 

6. Dla czasowników, które występują z podmiotem, dopełnieniem bliższym i dopełnieniem dopełnienia bliższego: PO + ORZ + DB + DDB

Han

maler

væggene

hvide

Maluje ściany na biało

PO

ORZ

DB

DDB

 

7. Dla czasowników, które występują z podmiotem, dopełnieniem bliższym i okolicznikiem:

PO + ORZ + DB + OKO

Tina

anbragte

bøgerne

på hylden

Tina położyła książki na półce

PO

ORZ

DB

OKO

 

Podawane elementy są obowiązkowe przy danych czasownikach. Brak elementu skutkuje tym, że zdanie będzie pozbawione sensu. Wyjątek stanowi zdanie 6, które zazwyczaj można zredukować do: PO + ORZ + DB:

Han maler væggene

Pozostałe zdania zaś, nie znaczą nic bez wszystkich elementów:

zdanie 1:

sover

Zdanie 2:

Fru Jensen laver

 

Laver kaffe

Zdanie 3

Jens har været

 

Har været i Polen

Zdanie 4

Jens giver en buket blomster

 

Giver sin kæreste en buket blomster

 

Jens giver sin kæreste

Zdanie 5

Hr. Hansen er

 

Er journalist

Zdanie 7

Tina anbragte bøgerne

 

Tina anbragte på hylden

 

Anbragte bøgerne på hylden

 

Można uzupełnić dodatkowymi elementami, ale tylko i wyłącznie okolicznikami:

Zdanie 1:

Jens sover længe.

Måske sover Jens længe.*

Zdanie 2:

Fru Jensen laver ikke kaffe.

Fru Jensen laver kaffe om søndagen.

Zdanie 3:

Jens har været i Polen for nylig.

Jens sover ofte længe.

Zdanie 4:

Jens giver sin kæreste en buket blomster hver dag.

Hvorfor giver Jens sin kæreste en buket blomster? *

Zdanie 5:

Hr. Hansen er journalist i sin fritid.

 

Zdanie 6:

Han maler væggene hvide med maling fra Dyrups.

 

Zdanie 7:

Tina anbragte hurtigt alle bøgerne på hylden.

 

 

 

 

* Inwersja w duńskim występuje zawsze, kiedy okolicznik zajmuje pierwsze miejsce w zdaniu.

Każdy element można rozszerzyć:

Zdanie 1:

Jens Hansen sover.

Zdanie 2:

Fru Marie Jensen har lavet en enorm kande kaffe.

Zdanie 3:

Jens Hansen menes at have været i det smukke land, Polen.

Zdanie 4:

En glad Jens giver sin smukke kæreste en enorm buket friske blomster.

Zdanie 5:

Vores alle sammens Hr. Hansen er en glimrende sportsjournalist.

Zdanie 6:

Han har malet og tapetseret væggene og loftet hvide, blå og røde.

Zdanie 7:

Tine og Jens anbragte bøgerne og Cd'erne på de nyindkøbte hylder.

Zdania można połączyć ze zdaniami podrzędnymi albo równorzędnymi za pomocą spójników (albo czasami bez nich):

Spójniki zajmują pierwsze miejsce w zdaniu - przed podmiotem:

Zdanie 1:

Jens sover, og Tina læser.

równorzędne

Zdanie 2:

Fru Jensen laver kaffe, medens gæsterne ser fjernsyn.

podrzędne

Zdanie 3:

Jens har været i Polen, for at besøge sin familie.

podrzędne

Zdanie 4:

Jens giver sin kæreste en buket blomster, fordi han elsker hende.

podrzędne

Zdanie 5:

Hr. Hansen er journalist, men han er ogsa lærer.

równorzędne

Zdanie 6:

Inden han maler væggene hvide, drikker han en øl.

podrzędne

Zdanie 7:

Tine og Jens anbragte bøgerne og Cd'erne på de nyindkøbte hylder, til trods for at de havde masser af plads i skabet.

podrzędny

W taki sposób możemy dobudować zdania w nieskończoność, zawsze jednak przestrzegając reguł szyku zdania. Do zdania 7 możemy, dla przykładu, dołączyć jeszcze jedno zdanie podrzędne:

Zdanie 7:

Tine og Jens anbragte bøgerne og Cd'erne på de nyindkøbte hylder, der så ud som om de var ved at brase sammen, til trods for at de havde masser af plads i skabet.

Podmiot formalny.

Szyk zdania może się zmienić przy użyciu tak zwanego podmiotu formalnego. W roli podmiotu formalnego używamy „det” albo „der”. Ogólny zarys stosowania podmiotu formalnego podano niżej:

Czasami zdanie nie ma aktywnego wykonawcy, albo nie jest możliwe nazwanie sprawcy czynności. Wtedy używamy podmiotu formalnego „det”.:

Det regner

Pada deszcz

Det larmer

Jest hałas

Det gør ondt

Boli mnie

Det er godt

Jest dobrze

Det ringer på døren

Ktoś dzwoni do drzwi

Czasami podmiot jest bardzo ciężki (długi), zdanie podrzędne albo czasownik w bezokoliczniku. Taki podmiot przesuwamy często na koniec zdania, szczególnie jeżeli orzeczeniem jest „være” albo ”blive”. Na miejscu podmiotu umieszczamy zaś podmiot formalny „det”:

Podmiot formalny

Orzeczenie

Dopełnienie

Rzeczywisty podmiot

Det

er

fedt

at arbejde på cafeen

Det

er

en god ide

med en polsk restaurant i København

Det

er

ærgerligt

at du ikke kan komme

Det

er

rigtigt

hvad din bror sagde i sidste uge

Szczególnie często używamy takiej konstrukcji przy formie biernej z –s:

Podmiot formalny

Orzeczenie

Rzeczywisty podmiot

Det

siges

at han er rig

Det

kan klares

på få minutter

Det

skal oplyses

at billetterne udleveres i billetlugen

„Det” używamy także w konstrukcjach bezosobowych z „være/ blive”:

Podmiot formalny

Orzeczenie

Rzeczywisty podmiot

okolicznik

Det

er

et bord

 

Det

bliver

koldt

i næste uge

Det

er

den hurtigste bil, som nogensinde er lavet

 

Czasami podmiot zdania jest rzeczownikiem nieokreślonym (albo rzeczownikami nieokreślonymi). W takim przypadku często używamy podmiotu formalnego „der”, a rzeczywisty podmiot występuje po czasowniku.

Podmiot formalny

Orzeczenie

Okolicznik

Rzeczywisty podmiot

Okolicznik

Der

er

 

mange røde tage

i København

Der

er

ingen

polsk restaurant

i København

Der

er

ikke

nogen

hjemme

Der

er

mange

små butikker

i Polen

Der

bliver

ingen

fest

i år

Der

sidder

 

en lille pige

på bænken

Der

ligger

 

en mand

i min seng

 

Podmiot rzeczywisty zajmuje miejsce dopełnienia, możemy więc używać tej konstrukcji wtedy, gdy zdanie nie ma dopełnienia (czyli przy czasownikach nieprzechodnich), np.:

Podmiot

orzeczenie

Dopełnienie bliższe/ dopełnienie podmiotu

okolicznik

En polsk restaurant

er

en god ide

 

Mange

køber

kød

i butikscenteret

Często jednak zmieniamy konstrukcję takiego zdania:

Det er en god ide med en polsk restaurant i København.

Der er mange, som køber kød i butikscenteret.

Som/ der

Som/ der jako zaimki względne wskazują na element zdania poprzedniego.

Mange tyrkere har abnet små butikker, som/ der ikke er som dyre.

Jørgen kender en restaurant, som/ der serverer lammekød.

Regeringen har iværksat en pakke, som/ der skal få gang i økonomien.

Som i der używamy zamienne, jeżeli jest to podmiot zdania.

Jeżeli zaimek ma inną funkcję niż podmiot, możemy używać tylko ”som”. W takim przypadku często jednak pomijamy ”som”:

Den bil,

som

vi

købte

i sidste uge,

skal repareres for 12.000 Kr.

 

DB

PO

ORZ

OKO

 

Zdania podrzędne

Zdania podrzędne są zazwyczaj poprzedzone spójnikiem, po którym następuje jeden z siedmiu podstawowych wzorów. W zdaniu podrzędnym nie występuje inwersja:

Jeg tror, at Jens sover.

Han sagde, at han ville male væggene hvide.

Zdania nadrzędne

Przy inwersji orzeczenie zajmuje miejsce przed podmiotem. Tylko pierwszy czasownik może zajmować to miejsce. Jeżeli orzeczenie składa się z kilku czasowników, pozostałe zajmują miejsce po podmiocie.

W zdaniach nadrzędnych inwersja występuje w następujących przypadkach:

1. W zdaniach pytających:

ORZ

PO

ORZ

DD

DB/DPO

DDB/ OKO

Sover

jens?

 

 

 

 

Laver

Fru Jensen

 

 

kaffe?

 

Har

Jens

været

 

 

i Polen?

Giver

Jens

 

sin kæreste

en buket blomster?

 

Er

Hr. Hansen

 

 

journalist?

 

Maler

han

 

 

væggene

hvide?

Anbragte

Tina

 

 

bøgerne

på hylden?

 

1. Zdania pytające często zaczynają się słowem pytającym (hvem, hvad, hvor, hvordan, hvorfor, hvor lange ...)

Zaimek pytający

Orzeczenie 1

Podmiot

Orzeczenie 2

Dopełnienie/ okolicznik

Hvor

bor

Fru Hansen?

 

 

Hvorfor

er

Jørgen

 

sur?

Hvordan

er

vejret?

 

 

Hvad

har

du

lavet

i dag?

2. I kiedy pierwsze miejsce w zdaniu zajmuje okolicznik:

Okolicznik

Orzeczenie 1

Podmiot

Orzeczenie 2

Okolicznik

I sidste måned

var

jeg

 

på ferie

Måske

kommer

han

 

i morgen

I supermarkedet

sælges

alt

 

i poser eller pakker

I denne uge

har

jeg

arbejdet

hårdt

3. Jeżeli zdanie podrzędne poprzedza zdanie nadrzędne:

Du bør skifte skjorte, inden du går på arbejde >

Inden du går på arbejde, bør du skifte skjorte

Vi kan tage i skoven, hvis vejret bliver godt >

Hvis vejret bliver godt, kan vi tage i skoven

4. Również inne elementy zdania mogą występować na pierwszym miejscu. Musi wtedy być jakaś przyczyna, na przykład, gdy chcemy podkreślić dany element. Następujące zdania - bez kontekstu dla usprawiedliwienia zmiany miejsca w zdaniu - mogą brzmieć dziwnie po duńsku. Zmiana miejsca elementu w zdaniu jest zjawiskiem stosunkowo rzadkim.

Kaffe

laver

Fru Jensen

 

DB

ORZ

PO

 

I Polen

har

Jens

været

OKO

ORZ

PO

ORZ

En buket blomster

giver

Jens

sin kæreste

BD

ORZ

PO

DD

Sin kæreste

giver

Jens

en buket blomster.

DD

ORZ

PO

DB

Journalist

er

Hr. Hansen.

 

DDP

ORZ

PO

 

Væggene

maler

han

hvide

DB

ORZ

PO

DDB

Hvide

maler

han

væggene

DDB

ORZ

PO

DB

Bøgerne

anbragte

Tina

på hylden.

DB

ORZ

PO

OKO

På hylden

anbragte

Tina

bøgerne

OKO

ORZ

PO

DB

Pozycja okolicznika w zdaniu.

W zdaniach nadrzędnych okolicznik może występować w trzech różnych pozycjach:

Pierwsza poz/ okolicznik 1

Czasownik 1

Podmiot

okolicznik 2

Czasownik 2

Pozostałe elementy

Okolicznik 3

I går

kunne

Jens

ikke

finde

vej

til bageren

Jeżeli okolicznik występuje na pierwszej pozycji następuje inwersja:

Jeg var i biografen i går > I går var jeg i biografen.

Okolicznik zajmuje miejsce po orzeczeniu, jeżeli występuje w środku zdania:

Jens er ikke hjemme.

Jeg køber altid brød hos bageren.

Jeżeli orzeczenie składa się z kilku czasowników, okolicznik zajmuje pozycje po pierwszym czasowniku.

Jeg har altid købt brød hos bageren.

Han vil kun tale om penge.

Jeżeli występuje też inwersja, okolicznik zajmuje pozycję między podmiotem a drugim czasownikiem.

Desværre vil han ikke købe bilen til den pris.

W zdaniach podrzędnych okolicznik może występować w dwóch różnych pozycjach:

Spójnik

Podmiot

Okolicznik

Czasownik

Pozostałe elementy

Okolicznik

selvom

han

ikke

rejser

 

til Spanie

Przysłówki odprzymiotnikowe zajmują ostatnią pozycję w zdaniu:

Jens kan løbe hurtigt.

Maden smager godt.

Han arbejdede stædigt.

Okoliczniki, które stanowią integralną część zdania, także zajmują ostatnią pozycję:

Tina venter på Jens.

Tina har studeret jura i 3 år.

Takie okoliczniki (a w szczególności okokoliczniki czasu) czasami jednak mogą zajmować przednią pozycję.

I 3 år har Tina studeret jura.

Pozostałe przysłówki dzielimy na wolne i związane.

Przysłówki wolne występują w pozycji przedniej albo środkowej.

Desværre kan jeg ikke komme i morgen.

Jeg kan desværre ikke komme i morgen.

Somme tider arbejder jeg til klokken 8 om aftenen.

Jeg arbejder somme tider til klokken til klokken 8 om aftenen.

Przysłówki związane występują w pozycji środkowej.

Du kommer altid for sent.

Jeg har nemlig været på værtshus.

Przykładowe przysłówki wolne to: alligevel, derfor, desværre, efterhånden, endelig, heldigvis, måske, naturligvis, somme tider.

Przykładowe przysłówki związane to: altid, aldrig, da, gerne, godt, heller ikke, ikke, nemlig, nok, også, stadigvæk, tit.

 

Do góry strony