Czasowniki

W języku duńskim czasowniki nie mają końcówek zależnych od osób:

jeg arbejder

du arbejder

han arbejder

vi arbejder

Czasowniki mają następujące formy:

Bezokolicznik:

at studere

at betale

 

Tryb rozkazujący:

studer

betal

Tryb rozkazujący i rdzeń czasownika są prawie zawsze identyczne.

Rdzeń czasownika jest podstawową formą słowotwórczą.

Forma normalnie równa się bezokolicznikowi bez –e, ale formy te mogą też być identyczne.

Imiesłów czasu teraźniejszego:

studerende

ende

Przy prawie wszystkich czasownikach dodajemy końcówkę –ende do rdzenia.

Imiesłów czasu przeszłego:

studeret

betalt

Dla czasowników, które w czasie przeszłym kończą się na –ede, przeważnie dodajemy –et do rdzenia.

Dla czasowników, które w czasie przeszłym kończą się na –te, przeważnie dodajemy –t do rdzenia.

Czas teraźniejszy:

jeg studerer

jeg betaler

Do większości czasowników dodajemy końcówkę –er do formy bezokolicznika.

Czas przeszły:

jeg studerede

jeg betalte

Ogromna większość czasowników tworzy czas przeszły przez:

1: dodanie –ede do formy bezokolicznika.

2.: dodanie –te do rdzenia.

Istnieją jednak liczne wyjątki.

Czas przeszły złożony:

jeg har betalt

han har studeret

Tworzymy przez har/ er + imiesłów czasu przeszłego.

Czas zaprzeszły:

han havde betalt

han havde studeret

Tworzymy przez havde/ var + imiesłów czasu przeszłego.

Czas przyszły:

 

 

Żeby utworzyć czas przyszły, używamy czasu teraźniejszego, często wraz z okolicznikami czasu. Czas przyszły tworzymy też w inny sposób, na przykład za pomocą vil/ skal + bezokolicznik.


Na podstawie 6 form czasownika możemy stworzyć wszystkie czasy.

Ogromna większość czasowników odmienia się według 2 podstawowych wzorów.

 

Grupa I

Zakończona na samogłoskę

Grupa I

Zakończona na spółgłoskę

Grupa II

Grupa II

Bezokolicznik

at bo

at elske

at betale

at købe

Tryb rozkazujący/ rdzeń

bo

elsk

betal

køb

Czas teraźniejszy

bor

elsker

betaler

køber

Czas przeszły

boede

elskede

betalte

købte

Imiesłów czasu przeszłego

boet

elsket

betalt

købt

Imiesłów czasu teraźniejszego

boende

elskende

betalende

købende

Poza czasownikami regularnymi - zwanymi też słabymi - mamy w duńskim liczne czasowniki mocne - nieregularne. Jednak nawet czasowniki nieregularne odmieniają się według pełnych wzorów.

Bezokolicznik

tryb rozkazujący

czas teraźniejszy

czas przeszły

Imiesłów czasu przeszłego

Imiesłów czasu teraźniejszego

at tage

tag

tager

tog

taget

tagende

at bede

bed

beder

bad

bedt

bedende

at le

le

ler

lo

leet

leende

at se

se

ser

set

seende

at give

giv

giver

gav

givet

givende

at drikke

drik

drikker

drak

drukket

drikkende

at skrive

skriv

skriver

skrev

skrevet

skrivende

at bide

bid

bider

bad

bidt

bidende

al ligge

lig

ligger

ligget

liggende

at synge

syng

synger

sang

sunget

syngende

at fryse

frys

fryser

frøs

frosset

frysende

at skyde

skyd

skyder

skød

skudt

skydende

at betyde

(betyd)

betyder

betød

betydet

betydende

at flyve

flyv

flyver

fløj

fløjet

flyvende

at gå

går

gik

gået

gående

Czasowników posiłkowych należy uczyć się osobno.

Bezokolicznik

tryb rozkazujący

czas teraźniejszy

czas przeszły

Imiesłów czasu przeszłego

Imiesłów czasu teraźniejszego

at være

var

er

var

været

værende

at have

hav

har

havde

haft

havende

at blive

bliv

bliver

blev

blevet

blivende

at ville

(vil)

vil

ville

villet

—–

at turde

(tør)

tør

turde

turdet

—–

at burde

(bør)

bør

burde

—–

—–

at gide

gid

gider

gad

gidet

—–

at skulle

(skal)

skal

skulle

skullet

—–

at kunne

(kan)

kan

kunne

kunnet

—–

at måtte

(må)

måtte

måttet

—–

Powyższe czasowniki są czasownikami posiłkowymi.

Have, være og blive używamy do tworzenia czasów.

Pozostałe czasowniki są czasownikami modalnymi.

Czasowników modalnych używamy w różnych kontekstach, między

innymi, do tworzenia czasu przyszłego, zdań hipotetycznych,

uprzejmości lub żeby pokazać nasze nastawienie do czegoś.

Czasowniki posiłkowe mogą również występować jako czasowniki normalne, czyli nie pełniące funkcji gramatycznej.

Czasowniki posiłkowe są trudne, ponieważ ich znaczenie nie jest jednakowe. Może się różnić, zależnie od kontekstu.

Kiedy używamy dwóch czasowników razem w jednym zdaniu, pierwszy wskazuje na czas a drugi występuje w bezokoliczniku (z „at”)

Hvor meget koster det at flyve til København?

Kiedy używamy czasowników posiłkowych, drugi czasownik też występuje w bezokoliczniku, ale bez „at”:

På torsdag skal jeg mødes med min gruppe.

Skal vi gå ud og spise?

Du burde prøve at slappe af?

De unge gider ikke arbejde?

Hvornår kan jeg hente passet?

 

Czas teraźniejszy

Czas teraźniejszy używamy:

1.a Dla czynności odbywających w tej chwili.

Jens er på ferie i Gdansk.

Jeg har ikke tid til at spise frokost.

Jørger giver Anna en buket roser.

1.b Często używamy rozszerzonego czasu teraźniejszego, polegającego na połączeniu czasu teraźniejszego z czasownikiem opisowym, często czasownikiem położeniowym.

Jens skriver et brev

Jens sidder og skriver et brev

Jeg udfylder selvangivelse

Jeg er i gang med at udfylde selvangivelse

Vi ser fjernsyn

Vi ligger og ser fjernsyn

Tina gør rent

Tina går og gør rent

Han taler med sin chef

Han står og taler med cin chef

2. Dla czasu przyszłego, często wraz z okolicznikiem czasu.

Jeg ringer til Tina og spørger.

Pa fredag skal vi i biografen.

Jeg laver mad i dag.

3. Dla wyrażenia prawdy uniwersalnej i prawdy ogólnej. Forma ta jest ogólna - ponadczasowa.

Min mor hedder Anna

Jeg kommer fra Polen

Tina bor sammen med Jens

Jens tjener 18.000 Kr. om måneden.

4. Dla czynności powtarzających się (iteratywny).

Når du kommer hjem lugter du af øl og cigaretter.

Jeg rejser til Polen 2-3 gange om året.

Min kone besøger sine forældre hver lørdag.

5. Dla historycznego czasu teraźniejszego.

Hitler giver sine generaler ordre til at holde stillingerne.

6. Dla poleceń i rozkazów.

Vi går nu!

 

Czas przeszły prosty

Czas przeszły prosty używamy:

1.a Dla czynności, które odbyły się w bliżej określonej przeszłości, i które nie mają bliższego związku z teraźniejszością.

Czynność musi być skończona. Często używamy czasu przeszłego wraz z okolicznikiem czasu. (Proszę porównać z czasem przeszłym złożonym)

Sidste år arbejdede Jens som postbud.

Det regnede i sidste uge.

Vi vandt fodboldkampen 2-0 over Sverige.

1.b Jak w czasie teraźniejszym często używamy rozszerzonego czasu przeszłego wraz z czasownikiem opisowym.

Jens skrev er brev

Jens sad og skrev et brev

Jeg udfyldte selvangivelse

Jeg var i gang med at udfylde selvangivelse

Vi så fjernsyn

Vi lå og så fjernsyn

Tina gjorde rent

Tina gik og gjorde rent

Han talte med sin chef

Han stod og talte med sin chef

2. Dla czynności w przeszłości odbywających się równocześnie.

Jens lejede en bil da han var i Polen.

Da Anna Jensen var ung hed hun Anna Kowalska.

Da hun havde bil, kørte hun ofte til stranden.

3. Przeszłe i już nie powtarzające się zwyczaje.

Han røg pibe da han var ung.

Byłe zwyczaje też wyrażamy przy pomocy „pleje at + bezokolicznik”.

Han plejede at ryge pibe

Da jeg var ung plejede jeg at gå på diskotek hver lørdag.

4. W trybie przypuszczającym.

Hvis jeg havde nogen penge, tog jeg til Polen.

5. W mowie zależnej.

Jørgen sagde, at han var træt.

6. Dla wyrażenia życzenia.

Jeg ville gerne på ferie, men jeg har ingen penge.

 

Czas przeszły złożony - Førnutid

Czas przeszły złożony tworzy się przez have/ vare + imiesłów czasu przeszłego.

Normalnie używa się „have” + imiesłów.

Jens har været på arbejde.

Han har haft en hård dag.

Tina har læst hele aftenen

Tylko następujące czasowniki używają „vare” + imiesłów.

1. Czasowniki nieprzechodnie, które wyrażają zmiany miejsca lub przejścia z jednego stanu w drugi.

2. Czasownik „blive” i wszystkie czasowniki utworzone na podstawie tego słowa, np. ”forblive” (zostać).

Det er lykkedes.

Anne er fløjet til Warszawa.

Jens er blevet syg.

Har er forblevet tro (wierny).

 

Førnutid używa się:

1. Dla czynności skończonych, których skutki dalej trwają (podobnie jak „present perfect” w angielskim, ale interpretacja dalej trwających skutków jest szersza niż w angielskim). [przeszłość skutkująca]

Han har haft en hård dag

Tina har læst hele aftenen

Har du købt den bog jeg bad dig om?

2. Dla czynności w przeszłości bez dokładnego określenia czasu. [przeszłość nieokreślona]

Jens har været i Gdansk.

Hvor har du lært at tale dansk?

Jeg har talt med din lærer.

3. Dla czynności które rozpoczęły się w przeszłości i trwają nadal. [do-tej-chwili przeszłość]

Tina har studeret jura i 3 år.

Anna har boet i Danmark i 30 år.

Hvor længe har du studeret dansk?

4. Żeby wskazać, że jakaś czynność powtarzała się kilka razy.

Jens har været i Gdansk mange gange.

5. Niektóre konstrukcje w czasie przyszłym (patrz czas przyszły)

 

Czas zaprzeszły

Førdatid – Czas zaprzeszły (past perfect)

Czas zaprzeszły tworzy się przez „havde/ var” + imiesłów czasu przeszłego.

Normalnie używa się „havde” + imiesłów

De havde købt billetter gennem Internettet.

De havde haft en anstrengende dag.

Finansministeren havde fremlagt et lovforslag.

Tylko następujące czasowniki używają „var” + imiesłów.

1. Czasowniki nieprzechodnie, które wyrażają zmiany miejsca lub przejścia z jednego stanu w drugi:

2. Czasownik „blive” i wszystkie czasowniki utworzone na jego podstawie, np. „forblive” (zostać).

Anna var fløjet til Warszawa.

Da han nåede til Hovedbanen var toget kørt.

Forslaget var blevet nedstemt.

Czas zaprzeszły używany jest:

1. dla czynności, które odbyły się przed inną czynnością w przeszłości, często ze spójnikami „efter”, (po skończeniu) „inden”(zanim) albo „da” (kiedy):

Efter at han havde været i København, begyndte han at lære dansk.

Inden jeg tog beslutningen, havde jeg talt med min advokat.

Da jeg endelig havde lært at betjene computeren, var den forældet.

2. W trybie przypuszczającym.

Hvis du havde elsket hende som jeg, havde hun aldrig forladt dig.

 

Czas przyszły.

W języku duńskim nie ma czasu przyszłego. Żeby powiedzieć coś o przyszłości używamy różnych form i czasów, najczęściej czasu teraźniejszego albo vil/ skal + bezokolicznik.

Używamy następujących konstrukcji:

1. Czas teraźniejszy

a. Często, ale nie zawsze, o bliskiej przyszłości i często, ale też nie zawsze, z okolicznikiem czasu.

Køkkenet åbner klokken 5.

Jeg laver mad i dag.

I morgen kører jeg til stranden

b. Czasami znaczenie czasownika wskazuje na przyszłość. Wtedy często używamy czasu teraźniejszego bez okolicznika czasu.

Det bliver regnvejr

Vi får se

c. Czasu teraźniejszego używamy w konstrukcjach warunkowych.

Hvis du kommer til Polen, inviterer jeg på værtshus.

d. Często używamy ”skal”, jeżeli mówimy o wykonywaniu jakiejś czynności.

Jeg skal i biografen.

Skal du på arbejde?

2. Vil + bezokolicznik (bez „at”).

Du vil høre fra mig

3. Skal + bezokolicznik (bez „at”).

Jeg skal arbejde i weekenden.

Skal vi gå ud og spise?

4. Przeszłość w przyszłości. Vil + czas przeszły złożony

I næste uge vil jeg have været i Polen i et år.

5. Przyszłość w przeszłości. Ville/ skulle + bezokolicznik (bez ”at”)

Jørgen forklarede, at han skulle arbejde hårdt de næste par uger.

 

Bezokolicznik.

Zazwyczaj bezokolicznik kończy się na –e, ale istnieją wyjątki:

at lære

at læse

at løbe

at bo

at gå

Bezokolicznik jest złożony z „at” + podstawowa forma czasownika. W słownikach szukamy formy podstawowej - czyli bez „at”.

Po czasownikach posiłkowych najczęściej używamy bezokolicznika bez „at”:

Jeg skal møde mine venner klokken 19.00 på cafe Eva.

Po innych czasownikach zazwyczaj używamy bezokolicznika z „at”:

Jeg lovede at være der klokken 6.

Imiesłów czasu teraźniejszego.

Imiesłów czasu teraźniejszego ma końcówkę –ende. Używamy go w następujących funkcjach:

1. Jako czasownik. Wskazuje na sposób wykonania czynności:

Hun kom løbende ned ad trappen Zszedł biegnąc po schodach

Jens kom cyklende ned af Vesterbrogade Jens jeździł rowerem po Vesterbrogade

2. Jako rzeczownik: studerende, besøgende, rejsende, troende.

3. Jako przymiotnik: et syngende barn/ en anstrengende dag.

4. Jako przysłówek.

Grønt virker afslappende (od slappe af) Zielony działa relaksujące.

 

Imiesłów czasu przeszłego.

Imiesłów czasu przeszłego ma końcówkę –t. Używamy go w następujących funkcjach:

Żeby utworzyć czas przeszły złożony: Har du set den nye film?

Żeby utworzyć czas zaprzeszły: Anna var fløjet til Warszawa.

Żeby utworzyć stronę bierną: Kaffen blev serveret af tjeneren.

Jako przymiotnik: et forventet resultat/ en brugt busbillet

 

Tryb rozkazujący.

Forma trybu rozkazującego jest identyczna z rdzeniem czasownika. Jest to jedyna forma czasownika, która występuje samodzielnie bez podmiotu.

Kom her!

Kør ligeud!

Vent!

Często używamy czasownika modalnego + bezokolicznik zamiast trybu rozkazującego:

Luk døren!

Vil du lukke døren?

Strona bierna.

Strona bierna z –s. W czasie teraźniejszym dodajemy końcówkę –s zamiast –r.

Jens steger frikadeller

Frikadeller steges på panden

W czasie przeszłym dodajemy –s do formy aktywnej.

De mødte hinanden på en bar

De mødtes på en bar

Strona bierna z –s jest bardzo powszechna w czasie teraźniejszym a dość rzadko używana w czasie przeszłym.

 

Strona bierna z „blive”.

Czas teraźniejszy

Jørgen skriver en rapport >

Blive + imiesłów czasu przeszłego

Rapporten bliver skrevet (af Jørgen)

Czas przeszły

Jørgen skrev en rapport >

blev + imiesłów czasu przeszłego

Rapporten blev skrevet (af Jørgen)

Czas przeszły złożony

Jørgen har skrevet en rapport >

er blevet + imiesłów czasu przeszłego

Rapporten er blevet skrevet (af Jørgen)

Czas zaprzeszły

Jørgen havde skrevet rapporten

var blevet + imiesłów czasu przeszłego

Rapporten var blevet skrevet (af Jørgen)

 

Czasowniki refleksyjne.

Czasowniki refleksyjne są zjawiskiem dość rzadkim w języku duńskim.

jeg

vasker mig

morer mig

skynder mig

du

vasker dig

morer dig

skynder dig

han

vasker sig

morer sig

skynder sig

vi

vasker os

morer os

skynder os

i

vasker jer

morer jer

skynder jer

de

vasker sig

morer sig

skynder sig

Zaimek refleksyjny wskazuje na podmiot, ale nie na wzajemność. Dla wzajemności używamy zaimka wzajemnego „hinanden”. > Zobacz rozdział zaimków refleksyjnych.

 

Do góry strony