Rzeczowniki.

W duńskim mamy 2 rodzaje:

Męsko-żeński (złożony)

en aften, en kuglepen, en kvinde

Nijaki

et bibliotek, et brev, et barn

Rodzaj męsko-żeński jest poprzedzony rodzajnikiem „en”.

Rodzaj nijaki jest poprzedzony rodzajnikiem „et”.

 

Około 80% rzeczowników ma rodzaj męsko-żeński, w tym prawie

wszystkie które odnoszą się do żywych istot.

 

Rzeczowniki mogą odnosić się do:

 

Osób

et barn, en kvinde, en læge

Nazw własnych

Jørgen, Anna, Polen, Danmark, Ekstrabladet

Rzeczy

en kuglpen, et brev, et bibliotek

Pojęć

en ide, et demokrati, en kærlighed

Rzeczowniki odmieniają się ze względu na liczbę, rodzaj i określoność:

Forma podstawowa (mianownik)

Liczba pojedyncza nieokreślona

Liczba pojedyncza określona

Liczba mnoga nieokreślona

Liczba mnoga określona

Rodzaj męsko-żeński

en kvinde

kvinden

to kvinder

alle kvinderne

Rodzaj nijaki

et bibliotek

biblioteket

to biblioteker

alle bibliotekerne

W języku duńskim istnieją tylko dwa przypadki: forma podstawowa (mianownik) i dopełniacz. Dopełniacz jest prawie zawsze określony. Rzeczownik występujący po dopełniaczu nie ma rodzajnika:

Dopełniacz

Liczba pojedyncza

Liczba mnoga

Rodzaj męsko-żeński

kvindens barn
kvindens børn

kvindernes barn
kvindernes børn

Rodzaj nijaki

bibliotekets bog
bibliotekets bøger

bibliotekernes bog
bibliotekernes bøger

 

Rodzaj

W języku duńskim mamy tylko dwa rodzaje. Dawna żeńska i męska forma złożyły się w jedną już kilka wieków temu jako rodzaj złożony/ męsko-żeński. Ogromna większość słów, które odnoszą się do żywych istot jest rodzaju męsko-żeńskiego a rzeczowniki, które oznaczają substancje (niepoliczalne: blod, vand, kød) są przeważnie rodzaju nijakiego. Przynależność do rodzaju jest w dużej mierze logiczna.

Nie istnieją jednak jasno sprecyzowane reguły, które decydują o rodzaju, dlatego należy się po prostu nauczyć każdego słowa wraz z rodzajnikiem.

Rodzaj męsko-żeński

en

en by, en cafe, en kæreste

Rodzaj niejaki

et

et job, et hospital, et tog

 

liczba

Liczba zachowuje się jak w języku polskim. Liczba pojedyncza jest formą podstawową. Natomiast liczba mnoga jest określona przez końcówki. „Para czegoś” też funkcjonuje jak po polsku przy użyciu „et par + liczba mnoga, nieokreślona”: et par briller.

Określoność

W języku duńskim  istnieje określoność, która nie występuje w polskim. Podstawową zasadą jest, że jeżeli rzeczownik występuje po raz pierwszy i nie wiemy dokładnie co to jest, wtedy używamy formy nieokreślonej.

Formę nieokreśloną wskazujemy najczęściej przy użyciu rodzajnika (en/ et).

Jeg har en hund.

Jeg kender en mand.

Jeg arbejder på en cafe.

Danmark er et lille land.

Jeg har købt en cykel.

Jeg vil gerne bede om et rugbrød.

W liczbie mnogiej najczęściej używamy liczebników .

Jeg har to biler.

Jeg vil gerne bede om tre frikadeller.

Jeg skal sende fem breve.

Vi er 18 elever i klassen.

Her er mange mennesker.

Der er adskillige hospitaler i Poznan.

Inne słowa, takie jak dopełniacz, także mogą występować w funkcji rodzajnika:

Det er min bog.

Det er hans bil.

Jørgens avis ligger på bordet.

Tinas cykel er rød.

Kiedy rzeczownik jest już zdefiniowany za pomocą rodzajnika, wtedy wiemy o czym jest mowa, używając go ponownie. Rzeczownik jest już określony i używamy formy określonej albo zaimków.

Jeg har en hund. Den er stor.

Jeg har en hund og min nabo har en kat. Hunden leger ofte med katten.

 

Często wiemy dokładnie o czym mówimy używając danego słowa, ponieważ jest to część naszego codziennego życia. Wtedy nie trzeba definiować rzeczownika, ponieważ już jest zdefiniowany.

Jeg vasker bilen i weekenden.

Jeg er glad for at arbejde på cafeen.

Istnieje grupa rzeczowników, przy których nie używamy określoności. Nie są one ani określone ani nieokreślone. Są to:

1. Nazwy własne:

Jens, Hansen, Jens Hansen, Polen, Danmark, Warszawa, København, Jylland, Profesor Petersen, Københavns Universitet. Strandvejen.

2. Rzeczowniki które oznaczają zawód, narodowość, wyznanie i stopień pokrewieństwa, ale tylko w funkcji orzecznika (czyli z czasownikami „være, blive”):

Jeg er læge

hun er sygeplejerske

Han er polak

Vi er socialister

Hun er mor til Jens

Far er dansker

Jeżeli rzeczownik w funkcji orzecznika jest poprzedzony przymiotnikiem używamy formę nieokreśloną:

Han er en dygtig læge

Hun er en god mor

4. Rzeczowniki niepoliczalne używane w sensie ogólnym:

Jeg har kobt mælk.

Smør koster 40 Kr. kiloet.

Øl er sundt.

Guld er dyrt.

Jednak kiedy używamy tych rzeczowników mając na myśli jeden konkretny przedmiot, wtedy muszą być określone:

Mælken er sur.

Hvor er smørret?

Øllet står i køleskabet.

Guldet i min ring er 14 karat.

Kiedy chcemy określić ilość czegoś niepoliczalnego, używamy formy bez rodzajnika poprzedzonej rzeczownikiem ilościowym albo liczebnikiem nieokreślonym:

Et kilo kaffe

to skiver skinke

et brev peber

en pakke sukker

en smule vin

noget vand

5. Rzeczowniki używane w sensie ogólnym. Najczęściej są to rzeczowniki abstrakcyjne, jakkolwiek wszystkie rzeczowniki mogą być używane w sensie ogólnym, np. dla określenia całej klasy przedmiotów.

Vi lever af kærlighed og kildevand.

Har du arbejde?

Jørgen læser avis.

 

Niektóre rzeczowniki w liczbie mnogiej w znaczeniu „całego gatunku”:

Aviser er kedelige.

Hunde er farlige.

Katte er søde.

 

6. W niektórych przypadkach nie stosuje się określoności w wyrażeniach przyimkowych, chyba że rzeczownik jest poprzedzony przymiotnikiem. Nie ma jednak jasnych reguł:

Jens bor på hotel .

Jens bor på et dejligt hotel.

Jeg tager på ferie.

Jeg tager på en lang ferie.

Jeg har lyst til frikadeller.

Jeg har lyst til en masse frikadeller.

Jak już zostało powiedziane, formy określonej używamy kiedy jest jasne dla czytelnika/ wszystkich uczestników rozmowy o czym mówimy. Poza tym niektóre rzeczowniki prawie zawsze występują w formie określonej:

1. Części ludzkiego ciała.

Jeg har ondt i hovedet.

Han står med armen på ryggen.

2. Niektóre pojęcia ogólne.

Være i/ gå i biografen, teateret, operaen, skoven …..i inne

være på/ gå på posthuset, kontoret, travbanen….. i inne.

Kiedy takie pojęcia ogólne występują w formie określonej oznacza to, iż jest to część właściwości danego słowa i należy się jej nauczyć wraz z innymi właściwościami (rodzaj, znaczenie).

3. Niektóre osoby, miejsca i pojęcia, jeżeli są pojedyńcze/ wyjątkowe:

Statsministeren siger, at .....

Finansministeren er blevet fyret.

Toget kører til Hovedbanen.

Det står i grundloven.

Det står i biblen/ koranen.

Solen står op i øst.

Dopełniacz.

Dopełniacz tworzy się przez dodanie końcówki –s.

Dopełniacz ma ograniczone zastosowanie, tzn. że obecnie używany jest głównie w funkcji posesywnej. Słowa które występują w dopełniaczu są prawie zawsze określone albo nie polegają określoności. Dopełniacz funkcjonuje równocześnie jako rodzajnik, czyli określa następujący po nim rzeczownik.

mandens hund

pies mężczyzny

Annas mor

matka Anny

Danmarks byer

miasta Danii

Jeżeli dopełniacz obejmuje kilka słów, tylko ostatnie słowo przyjmuje końcówkę –s.

Jørgen og Annas børn.

Dzieci Joergena i Anny.

Jeżeli rzeczownik kończy się na –s, x albo z, dodajemy albo ‘ (apostrof) albo ‘s w dopełniaczu.

Jens kæreste

Narzeczona Jensa

albo

Jens´s kæreste

 

 

Odmiana rzeczowników

Liczba pojedyncza

W formie nieokreślonej rodzajnik (en/ et) występuję przed rzeczownikiem. W formie określonej zaś, rodzajnik występuje jako kocówka.

forma nieokreślona

forma określona

 

en hund

hunden

en mand

manden

et universitet

universitetet

et land

landet

Jeżeli rzeczownik zakończony jest na –e przyjmuje końcówkę –n albo –t:

en læge

lægen

et æble

æblet

...chyba że końcowe –e jest akcentowane.

en café

caféen

Rzeczowniki, które kończą się na –el, tracą –e w formie określonej.

en cykel

cyklen

en onkel

onklen

Rzeczowniki, które kończą się na długą spółgłoskę, często ją podwajają.

en bus

bussen

en nat

natten

en kat

katten

Liczba mnoga, forma nieokreślona.

W 60% przypadków liczbę mnogą tworzymy przez dodanie końcówki –er (albo tylko –r jeżeli rzeczownik kończy się na –e).

W około 25% przypadków liczbę mnogą tworzymy przez dodanie końcówki –e.

W około 15% przypadków liczba mnoga ma taką samą formę jak liczba pojedyncza.

Rzeczowniki które ulegają zmianom w formie określonej, zachowują te same zmiany w liczbie mnogiej.

Niestety każdego rzeczownika należy nauczyć się z osobna, gdyż nie ma jasno sprecyzowanych reguł, umożliwiających odgadnięcie, do jakiej grupy dany rzeczownik należy.

et universitet

to universiteter

 

en læge

to læger

 

et æble

to æbler

 

en cykel

to cykler

(cykel > cykl)

 

en café

to caféer

(akcentowane –e)

 

 

 

en hund

to hunde

 

et land

to lande

 

 

en kat

to katte

(t > tt)

 

 

 

en øl

to øl

 

en fisk

to fisk

 

Czasami występuje przegłos samogłoski rdzennej, szczególnie jeżeli samogłoską tą jest a, å albo o. Przegłos występuje we wszystkich trzech grupach. Na przykład:

en nat

to nætter

[a > æ]

[t > tt]

en hånd

to hænder

[å > æ]

 

 

 

 

 

far

to fædre

[a > æ]

 

 

mor

to mødre

[o > ø]

 

bror

to brødre

[o > ø]

 

mand

to mænd

[a > æ]

 

barn

to børn

[a > ø]

 

Nieliczne zapożyczenia odmieniają się nieregularnie. Na przykład:

et faktum

to fakta

et gymnasium

to gymnasier

en konto

to konti

en hotdog

to hotdogs

Forma określona - liczba mnoga.

Do Rzeczowników, które kończą się na –r albo –e w liczbie mnogiej nieokreślonej, dodajemy –ne żeby stworzyć formę określoną.

en læge

to læger

alle lægerne

et æble

to æbler

alle æblerne

en cykel

to cykler

alle cyklerne

en nat

to nætter

alle nætterne

 

en hund

to hunde

alle hundene

et land

to lande

alle landene

en mor

to mødre

alle mødrene

 

 

 

Rzeczowniki, które nie ulegają zmianom w liczbie mnogiej, tworzą formę określoną przez dodanie –ene.

Rzeczowniki, które kończą się na długą spółgłoskę, często podwajają tę spółgłoskę, tak jak w liczbie pojedynczej (forma określona).

en øl

to øl

alle øllene

[l > ll]

en fisk

to fisk

alle fiskene

 

et barn

to børn

alle børnene

 

 

Forma męska i żeńska .

Odnośnie ludzi prawie wszystkie formy są jednakowe, czyli nie odróżnia się formy męskiej od żeńskiej. Nawet jeśli takie rozróżnienie istnieje w języku archaicznym (czyli do 20 lat temu), ich użycie jest uważane za dyskryminujące. W większości przypadków stara męska forma obecnie obejmuje obie płcie, ale czasami tworzone są nowe neutralne formy, np.:

rengøringskone >

rengøringsassistent

arbejdsmand >

specialarbejder

folketingsmand >

folketingsmedlem

Zdarza się też, że stara żeńska forma obejmuje dziś obie płci, np. ”sygeplejerske”.

W nielicznych przypadkach zachowuje się rozróżnienie, np.:

forma męska

forma żeńska

 

konge

dronning

elsker

elskerinde

samlever

samleverske

onkel

tante

Rzeczowniki policzalne i niepoliczalne

Tak jak w polskim rzeczowniki dzielą się na policzalne i niepoliczalne.

Policzalne

Niepoliczalne

et postbud

smør

et fjernsyn

centralvarme

Niektóre rzeczowniki mogą być policzalne albo niepoliczalne zależnie od znaczenia:

en øl

øl

Rzeczowników niepoliczalnych nie możemy dzielić. Jeżeli chcemy określić jakąś ilość czegoś niepoliczalnego musimy użyć innego słowa, które określa ilość, np.:

en liter mælk

en pakke smør

et kilo salt

en pose løg

en skive pålæg

et brev peber

et glas vand

en bouillonterning

et peberkorn

 

Do góry strony